วันอาสาฬหบูชา ตรงกับ วันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘ หรือ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘ หลัง ในปีอธิกมาส

รุ่งเช้าของวันเพ็ญเดือน ๘ ( อาสาฬหมาส ) นับจากพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ได้ ๘ สัปดาห์ พระพุทธองค์ทรงประทานปฐมเทศนา แก่ปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน แขวงเมืองพาราณาสี ด้วยพระธรรมเทศนากัณฑ์แรกคือ “ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร” มีใจความโดยย่อว่า ที่สุด ๒ อย่าง ที่บรรพชิตไม่ควรนิยมยินดี ได้แก่ กามสุขัลลิกานุโยค คือการทำตัวให้พัวพันด้วยสุขในกาม และ อัตตกิลมถานุโยค คือการทำตนให้ลำบาก การทรมานตน

มัชฌิมาปฏิปทา คือข้อปฏิบัติอันเป็นทางสายกลาง ซึ่งได้แก่มรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ ความเห็นชอบ ความดำริชอบ วาจาชอบ การงานชอบ เลี้ยงชีวิตชอบ ความเพียรชอบ ระลึกชอบ และตั้งใจชอบ พระพุทธองค์ทรงยกเรื่องอริยสัจ ๔ ประการ คือ ทุกข์ สมุหทัย นิโรธ มรรค เพื่อชี้เหตุแห่งทุกข์ และวิธีดับทุกข์ด้วยมรรค คือองค์ ๘ นั้น ... ฯลฯ

เมื่อจบพระปฐมเทศนา ธรรมจักษุ ได้บังเกิดแก่ท่านโกณฑัญญะว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่ง มีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับเป็นธรรมดา“

พระพุทธองค์ทรงทราบว่าท่านโกณฑัญญะ ได้เกิดธรรมจักษุ คือดวงตาเห็นธรรมแล้ว จึงทรงเปล่งพระวาจาว่า “อัญญาสิ วต โภ โกณฑัญโญ ๆ ” ซึ่งแปลว่า “โกณฑัญญะ ได้รู้แล้วหนอ ๆ ” ท่านโกณฑัญญะจึงได้นำพระอุทานว่า อัญญา ไปนำหน้าชื่อเป็น พระอัญญาโกณฑัญญะตั้งแต่กาลนั้นมา

อนึ่ง ธรรมจักษุนี้ หมายถึง โสดาปัตติมรรค หรือ โสดาปัตติมรรคญาณ ซึ่งเรียกบุคคลที่ได้บรรลุญาณนี้ว่า พระโสดาบัน

จากนั้นพระพุทธองค์ ทรงประทาน เอหิภิกขุอุปสัมปทาให้แก่ท่านอัญญาโกณฑัญญะ โดยล่าวว่า “ ท่านจงมาเป็นภิกษุเถิด ธรรมอันเรากล่าวดีแล้ว ท่านจงประพฤติพรหมจรรย์ เพื่อทำที่สุดทุกข์โดยชอบเถิด”

วันอาสาฬหบูชา จึงมีความสำคัญที่สามารถกล่าวโดยสรุปได้ว่า

๑ เป็นวันแสดงปฐมเทศนาของพระพุทธองค์
๒ เป็นวันที่เกิดพระอริยสงฆ์องค์แรก คือพระอัญญาโกณฑัญญะ
๓ เป็นวันที่พระพุทธศาสนา มีครบ ๓ รัตน คือ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์