ตำราหมากฮอสไทย

โดย  วินัย  ลิ้มดำรงค์ชิต

          เหตุผลสำคัญประการหนึ่งที่ทำให้กีฬาหมากกระดานของไทย ไม่ได้รับความสนใจ และไม่พัฒนาเท่าที่ควร คือทัศนะที่มองว่าเป็นการเล่นโดยอาศัยโชค หรือพรสวรรค์ของผู้เล่นเป็นสำคัญ ซึ่งต่างจากหลาย ๆ ชาติที่ได้พัฒนาโดยแนวทางวิทยาศาสตร์ ได้แก่การบันทึก การวิเคราะห์และการเผยแพร่ ทำให้ได้รับความ นิยมและพัฒนาอย่างต่อเนื่อง หากเปรียบเทียบกีฬาประเภทเดียวกันแล้ว หมากกระดานของไทยล้าหลัง กว่านับร้อยปี สิ่งหนึ่งที่เห็นได้ชัดคือ  บรรดาตำราต่าง ๆ ที่ได้จัดทำโดยผู้เชี่ยวชาญ หรือผู้สนใจพิเศษ ทำให้มีตำราต่าง ๆ เพื่อศึกษาและอ้างอิงนับเป็นพัน หรือนับหมื่นเล่ม แต่สำหรับของไทยยังมีจำนวนน้อยมาก  และอาจกล่าวได้ว่ายังไม่มีเล่มใดที่กล่าวได้ว่าเป็นมาตรฐานเลย ในที่นี้ จะกล่าวถึงเฉพาะเล่มที่มี คุณค่าและคู่ควรต่อการบันทึกไว้เป็นประวัติของกีฬาประเภทนี้
๑. งานเขียนของ ซ้ง แซ่ลิ้ม
          ตำราหมากฮอสไทย เริ่มแรกจัดทำโดย ซ้ง แซ่ลิ้มหรือ ซ้ง สามยอด หรือ ซ้งบัวบก สามยอด ฉายา “พญามังกร” ปัจจุบันคาดว่าเสียชีวิตแล้ว เนื่องจากหายสาบสูญจากการเดินทางไปทางภาคเหนือ เมื่อ ประมาณปีพ.ศ. ๒๕๓๓ – ๓๔ ตำราเล่มแรกที่ ซ้ง แซ่ลิ้ม เขียน คือ “ตำราหมากฮอร์สและหมากกลแบบ พิสดาร ของ ตี๋บัวบก สามยอด”ปกอ่อน จำนวน ๕๓ หน้า ราคา ๑๕ บาท จัดพิมพ์โดย ห้างหุ้นส่วนจำกัด เขษมบรรณกิจ ปีที่พิมพ์ น่าจะก่อน พ.ศ. ๒๕๑๐ หลายปีอีกเล่มหนึ่งคือ “เคล็ดลับการเดินหมากฮอส ของ ซ้งบัวบก สามยอด” ปกอ่อน จำนวน ๗๖ หน้า ราคา ๑๕ บาท จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์เดียวกัน (ราคาที่แสดงเป็นราคาครั้งหลังสุด  เมื่อแรกพิมพ์ อยู่ที่เล่มละ 5 - 7 บาท)
          งานเขียนของ ซ้ง แซ่ลิ้ม เป็นตำราหมากฮอสไทยเล่มแรกที่ได้มีการพิมพ์และเผยแพร่ มีลักษณะ ปะปนกันระหว่าง การแสดงลักษณะการกินแบบต่าง ๆ การเปิดหมาก เทคนิคการเล่น และหมากกล ส่วน ใหญ่จะไม่ซับซ้อน แต่หากมองย้อนไปเมื่อ 30 กว่าปีก่อน ก็เป็นเรื่องที่น่าตื่นตาตื่นใจและเป็นความรู้ที่มีค่า ยิ่ง และยังนับได้ว่าเป็นจุดเริ่มต้นของความพยายามที่จะเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับหมากฮอสของไทยให้ แพร่หลายออกไป
          นอกจากการเขียนตำราดังกล่าวแล้ว ซ้ง แซ่ลิ้ม ยังได้เขียนในลักษณะเป็นชีทแสดงเคล็ดลับการ เดินต่าง ๆ ทั้งการเปิดหมากและเทคนิคการเดินรูปแบบต่าง ๆ แต่เป็นการเขียนเพื่อให้เปล่า หรือจำหน่าย เฉพาะบุคคลหรือกลุ่ม มิได้จัดพิมพ์ออกมาเป็นรูปเล่ม
          จากผลงานการแข่งขัน งานเขียน และการสร้างนักหมากฮอสรุ่นต่อมาให้ก้าวขึ้นมามีชื่อเสียง และประสบความสำเร็จระดับประเทศหลายต่อหลายท่าน จึงกล่าวได้ว่า ซ้ง แซ่ลิ้ม คือ ตำนานอีกหน้าหนึ่งที่ทรงคุณค่ายิ่งของ วงการหมากฮอสไทย
๒. งานเขียนของไพศาล พืชมงคล  
          ท่านผู้นี้มีงานเขียนเพียงเล่มเดียว แต่ก็เป็นตำราที่มีค่ายิ่ง เนื่องจากมีการเขียนอย่างมี หลักเกณฑ์ และแสดงถึงภูมิรู้อย่างแท้จริง ทำให้ผู้อ่านสามารถศึกษาได้จากง่าย เนื่องจากได้มีการเรียง ลำดับ จากง่ายไปหายาก
          ตำรา “ แนวการเดินหมากฮอส ” โดย ไพศาล พืชมงคล ปกแข็งหุ้มพลาสติก จำนวน ๒๔๒ หน้า ราคา ๕๐ บาท จัดพิมพ์โดย ห้างหุ้นส่วนจำกัด เขษมบรรณกิจ ได้รับการตีพิมพ์ต่อมาอีกหลายครั้ง
          ตำราเล่มนี้ แบ่งออกเป็น 3 ภาค คือ
ภาค 1 ว่าด้วยการกิน แสดงพื้นฐานการกินแบบต่าง ๆ
ภาค 2 ว่าด้วยการบังคับหมาก แสดงเทคนิคการเดินแบบต่าง ๆ หรืออาจจะกล่าวได้ว่าเป็นการแสดงกล รูปต่าง ๆ
ภาค 3 ว่าด้วยการเปิดรูปและแปรรูป แสดงการขึ้นหมากและการแปรรูปแบบต่าง ๆ
          เป็นที่น่าเสียดายที่นักกฎหมายท่านนี้ มีภาระหน้าที่ในการดำเนินกิจการ สำนักงานทนายความ ธรรมนิติ และกลุ่มบริษัทในเครือที่ครอบคลุมไปอีกหลายแขนงธุรกิจ รวมถึงบทบาทสำคัญทางการเมือง ระดับประเทศ ทำให้ไม่มีเวลาข้องแวะกับวงการหมากฮอสอีก ไม่เช่นนั้นคงได้มีตำราดี ๆ อีกหลาย ๆ เล่ม ให้ได้ศึกษากันอีกเป็นแน่
3. งานเขียนของ วัฒนา พฤกษ์ไพโรจน์กุล
          ชื่อในวงการหมากฮอสของท่านผู้นี้ คือ “เปี๊ยก โพธาราม” เด็กหนุ่มจากจังหวัดราชบุรี และมา ประสบความสำเร็จการจากการแข่งขันหลายรายการ มีงานเขียน 3 เล่ม ซึ่งจะเหมาะสำหรับผู้ที่เล่นฝีมือระดับปานกลาง และต้องการพัฒนาฝีมือให้ก้าวหน้ายิ่งขึ้น หากเปรียบกับนิยายกำลังภายใน  คงเทียบได้กับผลงานของโกวเล้ง เพราะลักษณะการเขียนจะกระชับ และรวดเร็ว ตามลักษณะอุปนิสัยของเปี๊ยกเอง
งานเขียนเล่มแรก คือ “สูตรหมากฮอส (แบบแผนการเดิน สมบูรณ์แบบ)” โดย เปี๊ยก โพธาราม แชมป์ประเทศไทย
เล่มที่สอง คือ “กลสนามหลวง & สูตรหมากฮอส 2”โดย เปี๊ยก โพธาราม แชมป์ประเทศไทย
เล่มที่สาม คือ “สูตรหมากฮอส ฉบับพิสดาร”โดย เปี๊ยก โพธาราม แชมป์ประเทศไทย
          2 เล่มแรก จะมีแนวการเสนอเหมือนกัน คือ แบ่งเป็น 2 ส่วน ส่วนแรกเป็นเทคนิคการเล่น แสดงวิธีการกินและการกักต่าง ๆ หลายรูปที่มีลักษณะเป็นหมากกล ส่วนที่ 2 จะเป็นการขึ้นหมากและการ แปรรูปต่าง ๆ เล่มสุดท้ายจะเป็นการเปิดหมากและแปรรูป
          งานเขียนของเปี๊ยกระยะแรกจะจัดพิมพ์และจำหน่ายเอง แต่ต่อมาได้ขายสิทธิ์ให้สำนักพิมพ์ เสริมวิทย์บรรณาคาร (โทร. 0-2221-4541) ซึ่งทางเสริมวิทย์ฯ ได้แยกพิมพ์ให้เลือก 2 ลักษณะ คือ ปกอ่อน 3 เล่ม (เล่มละ 60 บาท) และรวมเล่มเป็นปกแข็งเล่มเดียว (เล่มละ 180 บาท)  
          น่าเสียดายที่ วัฒนา พฤกษ์ไพโรจน์กุล ต้องจากไปก่อนวัยอันควร ไม่เช่นนั้นคงได้สร้างสี สรรค์ให้กับวงการหมากฮอสอีกมากอย่างแน่นอน
๔. งานเขียนของ มติรักษ์ จิตรักษ์สวนะ
          ชื่อของท่านนี้ อาจจะไม่เป็นที่รู้จักในแวดวงหมากฮอสไทย ยิ่งชื่อที่ใช้ในงานเขียนว่า “อุดร มณฑิล” ด้วยแล้ว ยากที่คาดเดาว่าเป็นใคร แต่วงการหมากรุกไทย มติรักษ์ หรือฉายา เซียนดอน จัดได้ว่าอยู่ในระดับแนวหน้า เคยเป็นรองแชมป์ (อย่างมีเงื่อนงำ) จาก การแข่งขันขุนทองคำ ครั้งที่ 1 ซึ่งถือเป็น การชิงชนะเลิศของประเทศไทยอย่างไม่เป็นทางการ รวมถึงการเป็นรองแชมป์การแข่งขันชิงชนะเลิศหมากรุกสากลแห่งประเทศไทยอีกหนึ่งครั้ง
          มติรักษ์ ได้เขียนหนังสือหมากฮอสไว้ 2 เล่ม ในระหว่างที่บวช คือ ตำราหมากฮอร์ส ฉบับสมบูรณ์แบบ  และ กลวิธีการเดินหมากฮอร์ส ฉบับสมบูรณ์แบบ โดยได้ขายสิทธิ์ให้กับ เขษมบรรณกิจ ปัจจุบันจัดเป็นหนังสือหายาก เนื่องจากหมดไปจากตลาด และสำนักพิมพ์ไม่มีนโยบายที่จะจัดพิมพ์อีก
          หนังสือหมากฮอสทั้ง 2 เล่มของมติรักษ์ ค่อนข้างอ่านยาก เนื่องจากใช้สัญลักษณ์แทนตาเดิน เหมือนหมากรุก คือกำหนดตำแหน่งด้วยตัวอักษรในแนวนอน และใช้ตัวเลขในแนวตั้ง ซึ่งเป็นการกำหนด ทุกตาในกระดาน ทั้งที่หมากฮอสใช้ตาเดินเพียงครึ่งเดียว
          นอกจากหมากฮอสแล้ว มติรักษ์ยังได้เขียนหนังสือหมากรุกไทยไว้อีกหลายเล่มในนามปากกาว่า "เซียนดอน"  แต่เป็นที่น่าเสียดายที่ขาดความน่าสนใจลงไป เพราะลักษณะการเขียนเป็นเพียงการบันทึกการเล่น ซึ่ง บุคคลทั่วไปก็สามารถทำได้
๕. งานของสำนักพิมพ์อักษรวัฒนา
          กล่าวได้สำนักพิมพ์อักษรวัฒนา เป็นสำนักพิมพ์ที่ส่งเสริมกีฬาหมากกระดาน อย่างต่อเนื่องและจริงจังเห็นได้จากผลงานกว่า 10 เล่ม ที่ครอบคลุม หมากรุกไทย หมากรุกสากล หมากฮอส หมากรุกจีน หรือกระทั่งไพ่นกกระจอก  ราคาที่จำหน่ายก็ค่อนข้างย่อมเยา เนื่องจากจับตลาดหลักคือนักเรียน นักศึกษา เล่มที่ราคาสูงสุด (หากจำไม่ผิดหรือมีการปรับราคา) ไม่เกิน 40 บาท เป็นราคาที่พอซื้อกันได้สบาย ๆ หาซื้อได้ตามร้านหนังสือใหญ่ ๆ เช่น ศูนย์หนังสือจุฬา ดอกหญ้า หรือ ศึกษาภัณฑ์ เป็นต้น หรือจะติดต่อที่ สำนักพิมพ์ได้โดยตรง ที่ สำนักพิมพ์อักษรวัฒนา 124 - 126 ถนนประชาธิปก เชิงสะพานพุทธฯ (ฝั่งธนบุรี) กรุงเทพมหานคร 10500 โทร. 0-2465-0562

1